چكيده‌اي از كتاب

«فتح البیان آثاری از علی بن ابي طالب (ع) در تفسیر قرآن»

تأليف علامه‌ي مجتهد استاد سيد مصطفى حسيني طباطبائي

علامه سيد مصطفى طباطبائي در مقدمه‌ي اين كتاب ارزشمندش فرمود:

(( همه‌ي آثار علي عليه السلام در علم تفسير به ما نرسيده و جز بر رواياتي اندك و متفرّق همچون مرواريدهاي پراكنده، در كتابها دست نيافتيم و اين بنده از ديرباز آرزو داشتم تا به ياري خداوند بزرگ به باز گفتن جايگاه امام علي عليه السّلام در پيشگاه قرآن و اهتمام وي به حفظ و جمع و قرائت و تفسير و تعليم آن بپردازم و بخشي از نكته‌هاي تفسير و ظرائف تعبير علي عليه السلام را در كتابي گرد آورم زيرا كه او براستي از فرمانروايان عرصه‌ي سخن و قهرمانان ميدان بلاغت است.

و نزد خود شرط كردم تا رواياتي را برگزينم كه با منطوق و يا مفهوم قرآن سازگار باشند و آنچه را حديث‌سازان و اهل غلو آورده‌اند كه با ظاهر قرآن كريم هماهنگي ندارد ترك كنم زيرا كه نخستين معيار و مهمترين مقياس براي پذيرش روايات و آگاهي از اخبار صحيح، همين (موافقت با متن قرآن) است چنانكه از امامان نيك سيرت عليهم السلام به گونه‌اي متواتر نقل شده است([1]). اما برخي از علماي تفسير در پي سختگيري نسبت به روايات تفسيري بر نيامده‌اند و آثار مزبور را از كساني گزارش كرده‌اند كه در نقل حديث، آنها را موثّق نمي‌شمردند و اين آسان‌گيري از آنرو صورت پذيرفته كه آنچه معمولاً راويان ايشان در توضيح الفاظ و واژه هاي قرآني آورده‌اند، زبان عرب بر درستي آنها گواهي مي‌دهد ولي شرطي كه بنده خود را بدان مقيّد ساخته‌ام يعني موافقت با ظاهر قرآن و هماهنگي با اسلوب و جريان آيات، از شرط آن گروه از علماي تفسير مطمئن‌تر است، بعلاوه اين دسته از دانشمندان سر انجام از كَلبى و مُقاتل و ضَحّاك و امثال اينها تفسيرهاي خود را بر گرفته‌اند و نگارنده، از ربانيِ اين امّت و پيشوايي كه همه در بزرگي مقام و درجه والاي او اتفاق دارند يعني على بن ابي طالب عليه السلام اقتباس نموده‌ام. همان بزرگمردي كه قرآن و دانش را از دهان مبارك خاتم پيامبران صلى الله عليه وآله وسلم فرا گرفت چنانكه خود وي به روايت تِرْمِذى در كتاب سنن فرموده: "چون من از رسول خدا صلى الله عليه وآله وسلم پرسش مي‌نمودم، او مرا (علم و حكمت) عطا مي‌كرد و چون خاموش مي‌شدم، او آغاز مي‌نمود([2])")).

آقاي سيد مصطفى طباطبائي كتابش را بر سه بخش تقسيم كرده است:

- در بخش اول كتاب، مطالب عام در رابطه با اهتمام ويژه‌ي امام علي بن أبي طالب (ع) به قرآن و سخنان آن امام بزرگوار در وصف قرآن و در مذمّت تفسير به رأي ودر حقيقت ظاهر و باطن قرآن بيان فرموده، بعلاوه مباحث مختصري در مورد فهم قرآن و رأي علي (ع) در باره‌ي آن ، ترتيب سوره‌هاي قرآن در مصحف علي (ع)، و  آنچه از علي (ع)  در تفسير حروف مقطَّعه و متشابهات قرآن، و در تفسير سخن گفتن خداوند گزارش شده‌است، بيان فرمود. سپس به نقل تفسيرهاي بعضي از آيات قرآن كه از علي (ع) روايت شده پرداخت.

- در بخش دوّم از كتاب «فتح البيان» مؤلف تفسير بخش مهمّي از «آيات احكام» را گرد آورده است كه همگي از امير مؤمنان علي عليه السلام گزارش شده‌است و در اين بخش نيز شرطي را كه پيش از اين گذشت (تا احاديث كتاب با منطوق يا مفهوم قرآن هماهنگ باشد) رعايت نموده است.

- در بخش سوّم از كتاب "فتح البيان" مؤلف، تفسير مسائل پراكنده‌اي از قرآن كريم را گرد آورده‌است كه از امير مؤمنان علي عليه السلام گزارش شده‌است و نيز اقتباسهاي امام عليه السلام را از قرآن بر آن افزود.