7- پاره
اي از
آنچه در تفسير آداب نماز
از علي (ع)
رسيده است
خداوند
بزرگ در كتاب پندآموز و
سنجيدة خود
فرمود: ﴿الَّذِينَ هُمْ فِي
صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾ (المؤمنون:2).
در
اين آية شريفه خداي سبحان، بندگان
با ايمانش
را بدليل
خشوعشان در نماز،
ستوده است.
اما خشوع چيست
و چه فرقي با «خضوع»
دارد؟
خشوع
به معناي كوچكي
نمودن و خود
شكستن ميآيد
و به نزد برخي
از مفسران تفاوتي
ميان آن و خضوع
نيست و گفته
اند كه
ايندو واژه،
مترادف اند.
اما برخي ديگر
ميان ايندو
واژه فرق
نهاده اند و گفته
اند كه
خشوع، كار انداماست
و خضوع، كار دل است. ولي
اين قول درست بنظر نميرسد
زيرا خداوند در
كتابش
فرموده: ﴿أَلَمْ يَأْنِ
لِلَّذِينَ آمَنُوا أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ الله﴾
(الحديد: 16).
يعني: «آيا هنگام
آن براي مؤمنان فرا
نرسيده كه
دلهاي ايشان
بياد خدا خاشع گردد؟...».
خداوند
در اين آية شريفه «خشوع»
را به
«دلها» نسبت داده همچنانكه
در آية ديگري
آنرا به
پاره اي
از اعضاي
انسان منسوب
داشتهاست و ميفرمايد:
﴿أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ﴾ (النازعات: 9). يعني: «ديدگانشان
به خشوع
افتاده است».
امام
زيد بن علي از پدرانش
از امير
مؤمنان علي عليه السلام آورده
كه فرمود:
«پيامبر خدا -صلى
الله عليه وآله وسلم - مردي
را ديد
كه در نمازش
با ريش خود
وَر ميرفت! پيامبر
فرمود:
بدانيد اگر دل اينمرد
به خشوع
افتاده بود اعضايش
نيز خاشع ميگشت».
اين
حديث دلالت
دارد بر آنكه خشوع در
نماز، در دل و
نيز در
اعضاء راه مييابد
ولي اصل آن، در دل پديدار
ميشود و از
آنجا به
اندام سرايت
ميكند. حقيقت خشوع در دل، روي
آوردن به
عظمت خدا و پناه بردن بدو و نيز
رويگرداندن
از غير اوست و در
اعضاء، نگاه
به اين
سو و آنسو و نپرداختن
به كارهاي عبث
است. چنانكه
در كتاب «وسائل الشيعه»
از علي عليه السلام گزارش
شده كه
فرمود: «ديدة
خويش را
در نماز از
سجدگاه
فراتر ميافكن».
از
آداب ديگر
نماز، خواندن قرآن در آن
بارعايت «ترتيل»
است. خداي بزرگ ميفرمايد:
﴿قُمِ اللَّيْلَ إِلا قَلِيلاً .... وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ
تَرْتِيلاً﴾ (المزمِّل: 4) يعني: «شب را
جز اندكي برخيز... و قرآن
را با
ترتيل كامل بخوان». و ترتيل، واضح و
شمرده خواندن كلاماست
چنانكه خداي تعالى ميفرمايد:
﴿وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلاً﴾
(الفرقان:32). يعني: قرآن را
بتدريج و با تأني و درنگ
آورديم (تا
فهم و حفظ آنرا
آسان سازيم).
طبرسي
در تفسير «جوامع الجامع» از
امير مؤمنان علي عليه السلام در
معاني « وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً »
آوردهاست
كه فرمود:
«آنرا
به روشني
بيان كن و تند و پياپي همچون شعر، آنرا
مخوان و
مانند دانه هاي شن پراكنده
اش مساز
اما (چنان
بخوان كه)
دلهاي سخت را
با آن بكوبي و كسي
از شما همت بر
رسيدن (هر چه
زودتر!) به
پايان سوره
مبندد».
اين
روايت را
كليني نيز در «اصول
كافي» گزارش
نموده است.
شيخ طُرَيحي(75) در
كتاب «مجمع البحرين» از علي عليه
السلام نقل كرده كه در بارة
«ترتيل قرآن» فرمود ترتيل: «رعايت
جايگاههاي
وقف و اداي
روشن حروف است».
نويسنده
گويد: خواندن قرآن در
نماز، از
اركان آن
شمرده ميشود و
خوشا به
حال كسي كه همة قرآن
را در حافظه
دارد و آنرا در
نمازها با
ترتيل ميخواند.
امام زيد بن علي
از پدرانش
از امير
مؤمنان علي عليه السلام روايت
نموده كه
فرمود: «كسي
كه قرآن را
خواند و به
حفظ آن توفيق يافت آنگاه
گمان كرد كه
نعمتي برتر
از آنچه به
او داده
شده (خداوند)
به كسي داده
است، بي
شك آنچه را
كه خدا كوچك
شمرده، او
بزرگ پنداشته و آنچه
را كه
خدا بزرگ داشته،
او كوچك
انگاشته است»!
اين
روايت در
ميان شيعة اماميه و زيديه
و اهل سنت، مورد اتفاقاست
(و همگي در نقل آن شركت نموده
اند)(76).
از
آداب ديگر
نماز، خواندن
دعاي «استفتاح»
است كه
در آغاز
نماز، پس از تكبيرة
الإحرام خوانده ميشود
چنانكه از
علي عليه السلام رسيده
كه چون
نمازش را
آغاز ميكرد، ميگفت:
((اللهُ
أكبرُ، وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ
وَالأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَاْ مِنَ المُشْرِكِينَ. إنَّ
صَلوتي
ونُسُكي ومَحْيايَ ومَماتي لله رَبِّ العالَمينَ لا
شَريكَ لَهُ وبِذلِكَ أُمِرْتُ وأنَا مِنَ المُسْلِمين(77))).
و اين كلام عظيم
از قرآن كريم (سورة
انعام، آية 79، 162 و 163) اقتباس
شده است.
***
الهوامش:
(75) شيخ فخر الدين
طريحي نجفي از علماي
اماميه به
شمار ميآيد،
وي كتاب «مجمع البحرين ومطلع
النيّرين» را در بارة تفسير
واژههاي
كمياب قرآن و حديث
به نگارش در
آورده است.
(76)
به مسند الإمام زيد، ص 387 و
الأصول من الكافي، ج2، ص 604 و الجامع الصغير، ج2، ص 165 نگاه
كنيد.
(77)
به مسند الإمام زيد، ص 103 و سنن
النسائي، ج2، ص130 بنگريد (نسائي
اين دعا را
به سند خود
از علي (ع) و
او از
پيامبر خدا
r نقل كرده است.
